Complexe vraagstukken in de jeugdzorg vragen om een andere manier van kijken en samenwerken. Op deze pagina laten we zien hoe een systemische ontwerpaanpak daarbij helpt.
Je vindt voorbeelden uit de praktijk, methoden die samenwerking versterken en inzichten die helpen om wendbaarder, mensgerichter en toekomstgerichter te werken. De zes elementen hieronder vormen de kern van hoe Aanpak Wachttijden ontwerpen inzet om duurzame beweging te creëren.
De meerwaarde van systemische ontwerpaanpak
In deze video laten we zien hoe systemisch ontwerp werkt in de praktijk van jeugdzorg: hoe je beweging creëert door anders te kijken, samen te werken en stap voor stap nieuwe mogelijkheden te openen.
Systemisch ontwerp in de praktijk
De zes elementen hieronder vormen het fundament van onze werkwijze. Ze bieden een helder kader om patronen te herkennen, perspectieven te verbinden en ruimte te maken voor vernieuwing. Elk element wordt zichtbaar in de praktijkvoorbeelden die we delen. Samen tonen ze hoe een systemische ontwerpaanpak helpt om complexiteit hanteerbaar te maken en samen nieuwe oplossingsrichtingen te ontwikkelen.
1. Perspectieven verbinden – Samen meer zien
Door uiteenlopende ervaringen en kennis samen te brengen ontstaat een rijker beeld van de werkelijkheid. Daarbij gaat het niet alleen om meningen verzamelen, maar juist ook om de onderlinge samenhang en patronen zichtbaar te maken.
Kijk hoe dat er in de praktijk uitziet: Zorg zonder labels
In Zuid Kennemerland IJmond (ZKIJ) werd er vaak (en soms fel) gediscussieerd over of en hoe men kon stoppen met labelen in jeugdzorg. Maar wat bedoelen we dan eigenlijk? Wat zou dat betekenen? En voor wie? In ZKIJ zijn perspectieven uit heel de keten in kaart gebracht en herenigd in een gezamenlijk pilotvoorstel namens de hele regio.
2. Reframen – Problemen opnieuw bekeken
Veel vraagstukken zijn hardnekkig omdat we er steeds op dezelfde manier naar kijken. Zoals wachttijden, die behandelden we steeds als probleem, en zien we nu als symptoom, zie ook een functionele kijk op wachttijden. Herkaderen betekent het loslaten van vanzelfsprekendheden en het verkennen van nieuwe invalshoeken. Dat doen we samen, zodat er collectief eigenaarschap ontstaat over hoe we het vraagstuk begrijpen.
Kijk hoe dat er in de praktijk uitziet: Veerkracht versterken
Ontwerponderzoek in Zuid Kennemerland IJmond laat zien hoe een hardnekkige aanname (“jongeren en gezinnen hebben onvoldoende veerkracht”) is omgedraaid naar een nieuw perspectief: jongeren en gezinnen hebben vooral ruimte & rust nodig om hun veerkracht te benutten.
3. Toekomst in balans – Visie voor later, stappen voor nu
Verandering vraagt om een richting die verder reikt dan de waan van de dag. Tegelijkertijd zijn concrete stappen nodig om beweging te creëren. Door lange termijn denken en korte termijn doen te verbinden ontstaat gemeenschappelijk perspectief op waar we heen willen en hoe we daar komen.
Kijk hoe dat er in de praktijk uitziet: Innovatieportfolio
In IJsselland zijn langetermijnvisie en innoveren in de dagelijkse praktijk nauw verbonden. In een regionale visie jeugd staat de langetermijnvisie voor de komende 6 jaar. Een uitvoeringsagenda vertaalt deze visie naar de praktijk op de middellange termijn van 2 jaar. In de dagelijkse sturing maakt IJsselland gebruik van een innovatieportfolio die het verder vertaalt naar concrete projecten, maar rekening houdt met de geschetste horizonnen.
4. Beweging boven bewijs – Leren door te doen
In complexe systemen werkt wachten op zekerheid verlammend. Daarom draait het om leren in beweging: experimenteren, reflecteren en samen leren van wat wel en niet werkt. Zo groeit vertrouwen en eigenaarschap.
In deze video leggen we uit hoe dat er dan uitziet.
Uitleg Dunning Kruger Curve
Kijk hoe dat er in de praktijk uitziet: Jeugdhulp in groepen: rode draden van 10+ pilots
In Holland Rijnland is het laatste 1,5 jaar samen met verschillende verwijzers, hulpverleners én jongeren de potentie van jeugdhulp in groepen onderzocht. Er is een eerste tiental pilots vormgegeven, gevolgd en geëvalueerd.
Hieruit bleek bijvoorbeeld dat organiseren en volkrijgen van groepen snel wordt onderschat, terwijl zorgprofessionals juist positief verrast waren over de effecten op de jongeren.
5. Leefwereld als kompas – De praktijk als vertrekpunt
De leefwereld van kinderen, ouders, professionals en gemeenschappen vormt het vertrekpunt. Door die ervaringen centraal te stellen én te spiegelen aan de systeemwereld, ontstaat meer verbinding tussen beleid en praktijk. Het boekje Samen aan de tekentafel benadrukt waarom dit zo’n belangrijk element is.
Kijk hoe dat er in de praktijk uitziet: Samenaarschap
Een rode draad uit het perspectief van jongeren op hun zorgtraject is dat zij zich vaak niet goed meegenomen, gezien en gehoord voelen. Een jongere sprak zelfs over ‘‘op blijven komen dagen voor mijn behandelaar, niet voor mijzelf’’.
In Haarlemmermeer vormde dit het uitgangspunt voor het project ‘samenaarschap’: hier kijken jongeren, zorgprofessionals verwijzers en ontwerpers naar hoe een zorgproces meer gezamenlijk kan worden vormgegeven.
6. Verbeeldingskracht en kansen – Altijd vooruitzien
Toekomst creëren begint met verbeelding, voorstellen hoe een gewenste toekomst eruit zou kunnen zien. Door scenario’s te schetsen worden nieuwe mogelijkheden zichtbaar. Verbeeldingskracht helpt om samen nieuwe toekomsten te verkennen en eigenaarschap over verandering te versterken – en zo perspectief te brengen.
Het vormgeven van een nieuw (stevig) lokaal team dat op een andere manier gaat werken is niet makkelijk. Om een voorbeeld te schetsen hoe het zou kunnen hebben we op basis van breed opgehaalde regionale inzichten een fictieve toegang bedacht:
DTVDT lokale team van de toekomst
Samen vormen deze zes elementen het fundament van systemisch ontwerpen: een manier van werken die patronen zichtbaar maakt, nieuwe mogelijkheden opent en verandering duurzaam in beweging brengt.
Aan de slag met een ontwerpende aanpak?
Aanpak Wachttijden stopt per 31 december 2025. Heb je een vraag vanuit je regio? Dan kan je deze stellen aan het programma Geïntegreerd Ondersteuningsaanbod Hervormingsagenda via GO@vng.nl. Wil je verkennen wat deze manier van werken kan betekenen voor jouw vraagstuk? Neem dan contact op om samen te onderzoeken wat een passende volgende stap is.
Veel gestelde vragen
Hieronder zie je een overzicht van veel gestelde vragen. Zit jouw vraag er niet bij? Neem dan contact op met het team Aanpak Wachttijden via: wachttijden@vng.nl